آکادمی و موسسه علمی پژوهشی ابن سینا

انجام پایان نامه معماری: فصل 5

در مورد معماری سنتی در دوره قاجار باید گفت تمامی عناصر بر حفظ حریم خانه و سازگاری با هوای گرم و خشک کویری تأکید داشته است از جمله، پایاب که جریان آب را به خانه راهنمایی می‌کرد و در روزهای تابستان که گرمای کویر طاقت فرسا است؛ پناهی مناسب برای ساکنان خانه، بخصوص برای افراد مسن جایی مناسب بود. و ساکنان مجبور نبودند به خاطر تأمین آب مورد نیاز، از حریم خانه بیرون بروند و زن هیچ ارتباطی با خارج از خانه نداشته باشد. حریم اتاق‌ها را هم طوری طراحی می‌کردند که کسی از حیاط به داخل بنا دید نداشته باشد و محل پنج‌دری که جایگاه رئیس خانواده بود طوری طراحی می‌شد که بر تمامی خانه اشراف داشته باشد. دیوار‌ها کاه‌گلی، و درها که همه از جنس چوب و بیشتر از چوب چنار است تا با محیط گرم و خشک کویر سازگارتر باشد و موریانه نیز بر آن اثر نگذارد و چون در-پنجره‌های اتاق‌ها زیر نور آفتاب و باران‌های بهاری و پائیزی قرار دارد، این چوب در برابر این عوامل طبیعی نیز مقاوم است.
هشتی عنصر خاص معماری اسلامی، با تزئینات گچ‌بری محل انتظار و مسیر مناسبی را برای مراجعه کنندگان ایجاد می‌کرد و این در حالی است که در تزئینات معماری داخل اتاق‌ها به ندرت با گچ‌بری مواجه می‌شویم.
ساختن بادگیر، این عنصر معماری برافراشته، که در نمای شهر نیز بسیار مؤثر است؛ به دلیل عدم وجود پنجره در ساختمان، جهت خنک کردن و تهویه‌ی هوای داخل بنا است، هر چند که از معماری صفویه اقتباس شده است؛ با تزئیناتی قاجاری مانند، گچ و آجر و با تعداد دهانه‌ی فرد، که ناشی از اعتقادات مردم بود؛ در دوره‌ی قاجاریه متداول شد.
آب و نور هم در تزئین معماری اسلامی اهمیتی در خور دارد؛ چون لایه‌های جدیدی از نقوش را می‌آفریند (گروپه،162:1379) در این بنا حوضی به نسبت بزرگی در وسط حیاط خانه بود که رطوبت خانه را تأمین می‌کرد. علاوه بر این بر زیبایی حیاط می‌افزود و نقوش تزئینی درهای دور تا دور حیاط را منعکس می‌کرد. این انعکاس با شیشه‌های رنگی حوض را مانند قالی زیبایی نمایش می‌داد، که در وسط حیاط وسیع خانه پهن باشد. آب هم که یکی از مکمل‌های اصلی و تصویر طبیعی تزئین معماری اسلامی بود و بهره‌گیری از آن، برای تزئین و آرامش بیشتر در معماری خانه‌ها و کاخ‌ها مشهود بود تا بناهای مذهبی؛ چون آب در بناهای مذهبی کارکردی عبادی داشت گو این‌که حوض‌ها و چشمه‌های صحن مسجد و مدارس و منازل از اجزای عمده‌ی معماری آن بر شمرده می‌شد (گروپه،173:1379) تا از آن جهت وضو ساختن و پا شویه و حتی بعد از کشیدن آب حوض برای شستن حیاط استفاده کنند تا اسراف نشود.
هنرهای سنتی نیز در این زمان با توجه به اعتقادات مردم و تعصبات ملی و مذهبی، و از جامعه‌ای که سخت پایبند آداب و رسوم ملی و شعائر مذهبی خود بود؛ متأثر شد. عجیب نیست که در این دوره شکل خانه‌ها درون‌گرا و کوبه‌های درهای ورودی دو نوع زنانه و مردانه باشد؛ که با ظرافت توسط استادکار چلنگر، با نقوش ساده تزئین شده است.
آب و نور، به تنهایی و باهم، نقوش را بر آمده و متحرک می‌ساخت. به محض این که نور از لابه‌لای شباک‌های چوبی، جدار‌های گچی و مرمری و شیشه‌های منقوش پنجره‌ها رد می‌شد نقوش را بر روی سطوح پشتی و داخلی نمودار می‌ساخت و پوششی زمان‌مند و متغیر از رنگ و سایه پدید می‌آورد. گاهی کاربرد نوعی سیستم نورگیری مصنوعی بر جلوه‌ی آن می‌افزود (گروپه،1379: 174) این نورگیری در بنای تقدیری به صورت در-پنجره‌ها و روزن‌ها دیده می‌شود که با گره‌چینی و شیشه‌های رنگی مزین شده است.
در این دوران هنر، سلیقه و تلاش تمام هنرمندان و معماران و صنعتگران در راستای حفظ حریم خانه بود. بنابراین ساخت گره‌چینی با شیشه‌های کوچک رنگی، در دوره قاجاریه رواج یافت این شیشه‌های ریز نه تنها از ورود بیش از حد نور خورشید به داخل اتاق؛ بلکه از ورود گرد وخاکِ بادهای کویری نیز جلوگیری می‌کرد؛ در ضمن نور کافی برای اتاق نیز تأمین می‌شد و در روزهایی که هوا معتدل بود در-پنجره‌های بلند را باز می‌کردند تا هوای اتاق تهویه شود و شیشه‌های رنگی باعث زیبایی هرچه بیشتر حریم بسته‌ی خانه می‌شد، چون به جز این شیشه‌ها هیچ چیز دیگر در این محیط، رنگی نبود. در این تزئینات، هندسه و تکرار را می‌توان مشاهده کرد، ولی در این بنا که یک بنای اسلامی است از نقش صورت و پیکره خبری نیست.
به طور کلی می‌توان گفت تمام هم و غم معماران و هنرمندان در معماری سنتی منازل مسکونی عهد قاجار، حفظ حریم خانه بوده و تمامی هنرهای سنتی به کار رفته در معماری این دوره، در جهت حفظ سنت‌های دینی و در راستای سازگاری با اقلیم گرم و کویری منطقه صورت گرفته است..همچنین اقلیم گرم و خشک منطقه سبب شده تا عناصری را به معماری منازل این دوره اضافه کنند، که علاوه بر حفظ حریم خانه با اقلیم نیز سازگار باشد؛ مثلا ساخت هشتی، بادگیر، شباک‌ها، روزن‌ها، ، پایاب ، زمستان نشین ، تابستان نشین، تالار و زیرزمین بزرگ در زیر آن و ساخت حیاطی پائین‌تر از سطح کوچه. 

پیشنهادهای کاربردی

میراث فرهنگی با برپایی کلاس‌های آموزشی در رشته چلنگری و زنجیر سازی، و آشنا ساختن هنرمندان جوان و تازه نفس می‌تواند این هنرها را از منسوخ شدن نجات دهد. نوآوری در تولیدات این رشته‌ها و تلفیق هنر سنتی و مدرن، می‌تواند به احیای این هنرها کمک کند. 
با توجه به رو به منسوخ نهادن هنرهایی مانند چلنگری و زنجیرسازی، جا دارد که میراث فرهنگی با ایجاد بازارچه‌ی صنایع دستی شرایط مساعدی را برای بازار تولیدات این هنرمندان و هنرمندان دیگر فراهم نماید.

پیشنهادهایی برای پژوهش‌های آتی

با تحقیقات انجام شده در این پژوهش، بانک اطلاعاتی کاملی در زمینه اردکان در زمان قاجاریه یافت نشد و تنها منبع مکتوبی که در این زمینه مختصری توضیح داده است کتاب تاریخ اردکان نوشته علی سپهری است. پیشنهاد می‌گردد در این راستا انجام پایان نامه های گسترده‌تری صورت پذیرد.
در زمینه‌ی بناهای تاریخی به ثبت رسیده از عهد قاجار حدودا 100 اثر بنا در فهرست آثار ثبتی میراث فرهنگی شهرستان اردکان وجود دارد که جای تحقیقات بسیاری در این زمینه وجود دارد. یکی از این موارد، تزئینات آب‌انبارها است.
مطالعه تطبیقی در زمینه آرایه‌ی خانه‌های باز مانده از عهد قاجار مورد دیگری است که جای دارد در این زمینه هم تحقیقات گسترده‌ای صورت گیرد. از آن جمله مطالعه تطبیقی خانه‌های اردکان و یزد است که از این عهد خانه‌های مجللی نسبت به اردکان در یزد به جا مانده است.
به دلیل عدم وجود منبع مکتوب و مدون در زمینه‌ی هنر چلنگری، این پژوهش با مشکلات زیادی رو برو شد؛ که جای دارد در این زمینه تحقیقات گسترده‌تری، در مورد این هنر و نقوش به کار رفته در تولیدات چلنگری انجام گیرد.
در زمینه زنجیرسازی که یکی از هنر‌های وابسته به چلنگری است و در ازمنه قدیم در شهرستان اردکان رونق فراوان داشته و اکنون به فراموشی سپرده شده است، نیز می‌توان؛ تحقیقاتی را انجام داد.