آکادمی و موسسه علمی پژوهشی ابن سینا

انجام پایان نامه راهنمایی و رانندگی

مقدمه

انجام پایان نامه راهنمایی و رانندگی حاضر با طرح مسئله و بررسی اهمیت و ضرورت مطالعه عوامل موثر برخواب آلودگی رانندگان در آزادراه کرج قزوین آغاز شد . با بررسی پیشینه تحقیق ، به روشن تر شدن ابعاد موضوع و مشخص شدن حیطه کار کمک نمود و در بخش نظری با نظرات گوناگون در خصوص علل خواب آلودگی و کمبود خواب رانندگان تکمیل شد و چهارچوب نظری تحقیق به صورت ترکیبی از نظریات متفاوت در باره مدت زمان رانندگی ، خواب و حوادث جاده ای ساخته شد . از چهارچوب نظری 7 فرضیه استخراج شد که اختلالات خواب رانندگان به عنوان متغیر مستقل و تصادفات آزادراه کرج قزوین متغیر وابسته در این تحقیق هستند در بخش روش تحقیق برای آزمون فرضیات با استفاده از روش پیمایشی با پرسشنامه های ساخته شده که اکثر سوالات آن بسته بود استفاده شد .جامعه آماری در این تحقیق دو گروه رانندگان حرفه ای ناوگان حمل بار و مسافر جاده ای بودند که نتیجه تحقیقات بشرح ذیل اعلام می گردد .

جمع بندی و نتیجه گیری :

1-هرچقدر راننده بیشتر بیدار بماند نیاز او به استراحت بیشتر می شود. 
2-خستگی رانندگان دارای اثرات منفی است که می توان از دیدگاه کارشناسان تصادف : کاهش تمرکز راننده ، خواب آلودگی و انحراف از مسیر ، عبور بی توجه از کنار علائم راه و کندی عکس العملها ، سنگین شدن پلکها ، احساس بی قراری ،زودرنجی و تند مزاجی ، مشکل در حفظ خودرو بین خطوط جاده ، شتاب و ترمزگیری غیر معمول و چرت زدن های کوتاه را نام برد .
3-علل اصلی خواب آلودگی رانندگان : خستگی و رانندگی طولانی ، تغییر شیفت کاری ، بی خوابی و بد خوابی ، مصرف الکل و موادمخدر ، مصرف داروهای تضعیف کننده سیستم های مغزی ، ابتلا به بیماریهای جسمی ، نارکولپسی ،عدم استراحت و خوابیدن کافی به دلیل افسردگی راننده و برخی از بیماریهای روانی معرفی شده است . 
4-اکثررانندگان برای بیدار نگه داشتن خود و ادامه رانندگی اقدام به پایین آوردن شیشه خودرو یا روشن کردن کولر اتومبیل ، توقف خودرو و اقدام به قدم زدن و ورزش کوتاه ، گوش دادن به موسیقی و برنامه های رادیو ، صحبت با سرنشینان و مسافرین ، نوشیدن چای و قهوه و همچنین باز کردن کمربند ایمنی می نمایند که امری بسیار خطر ناک است . 
5-ناوگان مسافربری عمومی به ترتیب سواری کرایه ، مینی بوس و اتوبوس به دلیل نظارت پلیس راه بر ساعت کار راننده در بخش خواب آلودگی راننده از تصادفات کمتری نسبت به ناوگان حمل بار و سواری های شخصی برخوردار بوده است (از سوی سازمان حمل و نقل و پایانه های کشور ساعت کار رانندگان حمل بارحداکثر 10 ساعت اعلام شده است ولی تا کنون ساز وبرگی مناسبی جهت کنترل آن تعریف نشده است . ) 
6-68 % از تصادفات ناشی از خواب آلودگی رانندگان آزادراه کرج قزوین در سال 1388 مابین ساعت 2 بامداد تا ساعت 6 صبح حادث شده است که می توان به عنوان ساعات بحرانی خواب آلودگی نام
برد (برابر پرسشنامه92% از رانندگان ساعت 3 تا 6 بامداد را پرخطرترین ساعات خواب آلودگی ذکر نموده اند که با وقوع حوادث مطابقت دارد . )
7-82% از تصادفات ناشی از خواب آلودگی در لاین جنوبی آزادراه به سمت تهران و 18% در لاین شمالی حادث شده است با عنایت به اینکه شهر تهران مقصد اکثر رانندگانی است که در لاین جنوبی حرکت می کنند  نتیجه می گیریم  اوج خستگی راننده در ساعات پایانی سفر است .
8-5/79%از رانندگان عمومی کیفیت استراحتگاههای موجود در پایانه های حمل بار و مسافر را ضعیف و 18% در حد متوسط معرفی نموده اند .
9-30% رانندگان ناوگان حمل بار ، طولانی بودن ساعات رانندگی را عامل خواب آلودگی میدانند .
10-20 % ازرانندگان حمل مسافر معتقدند : استفاده از دارو و موادمخدر عامل اصلی خواب آلودگی رانندگان و حوادث ناشی از آن است . به نظر میرسد :الف )عدم اختیار رانندگان مسافربری در تعیین زمان سفر   ب ) اجبار آنان به رانندگی در هنگام دارا بودن مسافر علت تمایل بیشتر رانندگان حمل مسافر به مصرف مواد مخدر نسبت به ناوگان حمل بارباشد .
11-32% هر2 گروه از رانندگان حمل بار ومسافر معتقدند که نامناسب بودن شرایط استراحت رانندگان عامل اصلی حوادث رانندگی ناشی از خواب آلودگی است .
 12- برابر تحقیق انجام شده:
78% از رانندگان حمل بار در هنگام توقف و در داخل خودرو استراحت می نمایند  2% دارای راننده 
کمکی و داخل خودرو و در حرکت خودرو استراحت مینمایند و 20% مابقی در منزل استراحت میکندتمایل استفاده رانندگان حمل بار از استراحتگاههای پایانه حمل بار صفر است . 
13-58% از رانندگان حمل مسافردر هنگام توقف و در داخل خودرو استراحت می نمایند  22% داخل خودرو و در هنگام حرکت خودرو استراحت مینمایند و 8%  شبها در منزل استراحت می نمایند استفاده کنندگان این قشر رانندگان از استراحتگا ههای پایانه حمل مسافر 12% است .  
14- برابر پرسشنامه انجام شده از رانندگان حمل بار و مسافر 64% از رانندگان حمل بار و 68% از رانندگان حمل مسافر بین 5 تا 15 درصد از سفرهای خود را با خطر خواب آلودگی مواجه هستند و
18% از رانندگان حمل بار و 12% از رانندگان حمل مسافر بین 20 تا 40 در صد از سفر پشت رل ، خواب آلودگی را تجربه کرده اند  تنها 20% از رانندگان حمل مسافر و 18% از رانندگان حمل بار در سفرهای خود  دچارخستگی و خواب آلودگی نشده اند .
15-26% از رانندگان ناوگان حمل بار دلایل ادامه رانندگی  با وجود خستگی را عدم وجوداستراحتگاههای مناسب در طول مسیر ( نبود امکانات رفاهی برای راننده و عدم امنیت در حفظ محموله و خودرو ) قید نموده اند .
16-64%از رانندگان حمل بار به علت عجله در انجام سرویس بعدی یارساندن سریع و به موقع محموله استراحت نمی کنند( سنگین بودن اقساط خودروهای واگذاری را می توان یکی از مهمترین دلایل تعجیل رانندگان حمل بار نام برد . ) 
17-40%  رانندگان ناوگان حمل مسافر مهمترین دلایل ادامه سفر با وجود خستگی را اعتراض مسافرین به توقف خودرو جهت استراحت نمودن راننده می دانند . و 30% از رانندگان ، نبود استراحتگاه مناسب در طول مسیر را از دلایل اصلی بر شمردند . 
18-68% از رانندگان تاثیر روشنائی معابررا بسیار زیاد و 21% از رانندگان تاثیر آن را در جلوگیری از حوادث خواب آلودگی ، زیاد اعلام نموده اند پس نتیجه می گیریم :  نور و خواب آلودگی رابطه معکوس دارند با نصب وافزایش روشنایی در معابر می توان تا حد زیادی از خواب آلودگی راننده جلوگیری و به تبع آن از حوادث رانندگی کاست .
19-اکثریت رانندگان میزان ساعت کار مناسب را 8 و 10 ساعت ذکر کرده اند که با قوانین فعلی(8 ساعت برای رانندگان حمل مسافر و 10 ساعت برای رانندگان حمل بار) مطابقت دارد.  
20-53% از رانندگان معتقدند: حضور پلیس راه با چراغ گردان روشن ، شب هنگام در معابرتاثیر بسیار زیاد در جلوگیری از خواب آلودگی رانندگان دارد و 27% رانندگان تاثیر آن را در حد زیاد می دانند .
21-تحقیق حاکی از آن است که میزان آموزش ارائه شده توسط سازمانهای مرتبط با ترافیک در خصوص خواب آلودگی و خطرات آن در حد کم و ضعیف است ( 64% از رانندگان آموزش را ضعیف و 25% در حد متوسط اعلام  نموده اند . )
22-تحقیق نشان می دهد 10% از رانندگان ناوگان عمومی حمل بار و مسافر مدعی هستند باوجود رانندگی از دارو استفاده می کنند .

23-80% از رانندگان مسافربری معتقدند : عملکرد پلیس راه را در نحوه کنترل ساعت کار رانندگان از طریق دفترچه ساعت کار و بازرسی سرعت ، خوب و تاثیر آنرا در جلوگیری از اضافه ساعت رانندگی و  بروز حوادث رانندگی ناشی از خواب آلودگی در حد زیاد و بسیار زیاد می باشد .
24-38% از رانندگان حمل مسافر معتقدند که نصب دستگاه GPS بر روی خودروها و کنترل ساعت کار راننده بوسیله آن مانع  خواب آلودگی رانندگان می شود .
25-در تحقیق انجام شده در خصوص آموزش خطر خواب آلودگی و راههای غلبه به رانندگان  آموزش همگانی از طریق صدا و سیما (69.6 درصد از افراد تأثیر این عامل را در سطح زیاد و بسیار زیاد می دانند) سر آمد و موثرتر نسبت به سایر آموزشها از طریق نصب بیلبورد و بنر ، واگذاری بروشور و CD آموزشی به رانندگان و برگزاری کلاسهای آموزشی تشخیص داده شد . 
26-حدود 66 درصد از شرکت کنندگان در این پژوهش در سطح زیاد و خیلی زیاد بر این باورندکه افزایش سن راننده بر اختلالات خواب تأثیر گذار است .
27-تحقیق حاکی از آن است که 64.8 درصد از رانندگانی که به این پرسشنامه ها پاسخ داده اند، بر این باورند که یکنواختی مسیر آزاد راهی در بروز  حوادث رانندگی ناشی از خواب آلودگی در سطح زیاد و بسیار زیاد تأثیر دارد، 23.6 درصد تأثیر این امر را در کاهش حوادث رانندگی ناشی از خواب آلودگی در سطح متوسط  ارزیابی کرده اند و حدود 11.6 درصد آن را در سطح کم و خیلی کم دانسته اند.
28- ساختن استراحتگاه های مناسب برای رانندگان (90.4 درصد از افراد تأثیر این عامل را در سطح زیاد و بسیار زیاد می دانند) در مقایسه با انجام اقدامات تنوع سازی مسیر آزادراهی ماننددرختکاری حاشیه راه و جزیره وسط آزاد راه ، افزایش تیمهای گشتی پلیس راه ، افزایش پاسگاه های پلیس راه در مسیر آزاد راهی ویا نصب بیلبورد با تصاویر آموزشی و تبلیغاتی دارای تاثیر بسیار زیادتری است 
29-تحقیق  فوق حاکی از آن است که 85.6 درصد از رانندگانی که به این پرسشنامه ها پاسخ داده اند، بر این باورند که استفاده از فناوری های مهندسی ترافیک : نصب روشنائی در آزادراه ، انجام خط کشی عرضی اکستروژن ، دندانه نمودن آسفالت حاشیه راه (رامبلر استریپ )  در کاهش خواب آلودگی و حوادث رانندگی ناشی از آن در سطح زیاد و بسیار زیاد تأثیر دارد، 8 درصد تأثیر این امر را در کاهش حوادث رانندگی ناشی از خواب آلودگی در سطح متوسط ارزیابی کرده اند و فقط 6.4 درصد، آن را در سطح کم و خیلی کم دانسته اند .

 30-63.6 درصد از رانندگان بر این باورند که ساعت و نوع تغذیه رانندگان در بروز حوادث رانندگی ناشی از خواب آلودگی در سطح زیاد و بسیار زیاد تأثیر دارد .

پیشنهادات

با توجه به نتایج تحقیق پیشنهادات در دو مرحله بدین شرح ارایه می گردد:
5-2-1- پیشنهادات مبتنی بر نتایج تحقیق
باتوجه به نتایج تحقیق پیشنهادات زیر ارایه میگردد:
1 - تعدادی ازرانندگان دارای اختلالات خواب هستنداز آنجا که بيشتر عوامل دخيل در بيخوابي از ناتواني رانندگان براي تمدد اعصاب ناشي ميشود، رفتار درماني مي تواند اولين روش درماني براي اين مشکل به شمار رود. لذا پیشنهاد می گردد از وجود روانپزشکان و پزشکان اختلالات خواب با نرخ ویزیت ارزان  یا مجانی در پایانه های حمل مسافر و بار استفاده گردد . 
2 – پیشنهاد می گردد فیلترهای کنترل اعتیاد رانندگان ( دقت در صدور کارت سلامت رانندگان ، واگذاری دستگاههای تست اعتیاد به عوامل انتظامی ، انتخاب روشهای جایگزین به جای آزمایش ادرار در تست اعتیاد ، .........) افزایش یابد . متاسفانه تاکنون ابزار کار آمدی برای تشخیص پلیس در شناسائی رانندگانی که الکل ،قرصهای روانگردان ومواد مخدر صنعتی مصرف نموده اند تعریف نشده است .
3 - به علت کهولت سن و به تبع آن افزایش بیماری جسمی و روحی و مصرف دارو ، خطر خواب
آلودگی راننده افزایش می یابد توصیه می گردد تحقیق کاملتری در خصوص سن رانندگی ناوگان عمومی بین شهری انجام پذیرد و در صورت تایید نتیجه تحقیق ، سن رانندگی وسایط نقلیه مسافربری به 60 سال تقلیل یابد (در حال حاضر راننگان حمل مسافر تا سن 68 سالگی مجاز به رانندگی هستند.)   
4 – با ساخت استراحتگاههای بین راهی ، مجهز به محل خواب مناسب ، سرویس بهداشتی تمیز ، دوش جهت استحمام ، فروشگاه ، پارکینگ مطمئن (حفظ خودرو و محموله) با جانمائی صحیح خصوصا در اواسط و انتهای مسیر سفر می توان علاوه بر شادابی رانندگان ،آنان را راغب به استراحت مقطعی در آن محل نمود .
5 – با تحقق شرایط بند فوق و احداث استراحتگاههای مناسب در مسیر پیشنهاد می گردد قوانینی تصویب تا رانندگانی که راننده کمکی ندارند مکلف شوند در 6 ساعت اول سفر حداقل یک توقف کوتاه واستراحت نیم یا یک ساعته داشته باشند ( تغییر محیط ، تحرک بدنی ، استنشاق هوای تازه و ...... سبب تجدید قوا ومانع خواب آلودگی راننده خواهد شد . )   
6 – ارتقاء کیفیت استراحتگاههای موجود در پایانه های مسافر وبار از نظر بهداشت ، نور ، سگوت ، فاصله تختها از هم ، تعبیه سیستمهای گرمایشی و سرمایشی مطلوب  با نرخ مناسب ، سبب می گردد تا رانندگانی که منتظر سرویس بعدی هستند از محل مورد نظر استفاده نمایند . 
7 – تعریف ابزار کنترلی ساعت کار ناوگان حمل بار از سوی سازمان حمل و نقل و پایانه های کشور  که متاسفانه تا این لحظه از هیچ یک از سیستمهای موجود ( تاخوگراف و GPS  ) برای ناوگان حمل بار استفاده نشده است .
8 -  باعنایت به اینکه 80% از رانندگان معتقدند که حضور پلیس با چراغ گردان روشن سبب فرار خواب از چشمان رانندگان می گردد و تاثیر آنرا در حد زیاد و بسیار زیاد اعلام نموده اند پیشنهاد میگردد: فرماندهان محترم پاسگاههای پلیس راه ، توجیه عملیاتی شده و به نحوی برنامه ریزی نمایند که شب هنگام خصوصا در ساعات اوج خواب آلودگی ، حضور تیمهای گشت در نقاطی که دارای سابقه تصادفات ناشی از خواب الودگی می باشد  فعال و نمایان باشد. 
9 – در تحقیق انجام شده ضعف آموزشی دستگاههای متولی ترافیک در ارتقاء سطح دانش فنی رانندگان به وضوح مشاهده شد لذا پیشنهاد میگردد سازمانهای مرتبط با رویکرد واحد و هدفمند با سرعت و توان بیشتر به این مهم بپردازند . 
10– نصب روشنائی در معابربرون شهری خصوصا در مسیرهای یکنواخت و مستقیم که رانندگان با سرعت یکسان وبدون تحرک بدنی رانندگی می نمایند  سبب خواهد شد که  تا حد موثری از خواب رفتن رانندگان در پشت رل اتومبیل بکاهد . 
11 – بی تردید استفاده از فن آوریهای نوین در خودروها ( ITS) ، خط کشی عرضی اکستروژن و رامبلر استریپ در طول و حاشیه جاده ، سبب کاهش آمار خروج خودرو از جاده و تصادفات ناشی از خواب آلودگی خواهد شد . 
12 – در تمامی خودروهای مسافربری بین شهری و تعدادی از ناوگان باربری دستگاه GPS (موقعیت یاب جهانی ) نصب شده است با وجود اینکه دستگاه مذکور توانائی محاسبه زمان کار و استراحت راننده (زمان حرکت و توقف خودرو ) را داراست ولی متاسفانه عوامل پلیس راه تنها از ابزار کنترل سرعت آن استفاده می نمایند بدین سبب از سوی رانندگان ، این دستگاه توانا  فاقد بازدهی کافی در کاهش حوادث رانندگی ناشی از خواب آلودگی معرفی شده است . شکی نیست با تغییر درشیوه عملیاتی پلیس راه ، در آینده شاهد کارائی مطلوبتر این دستگاه خواهیم بود .   
13 –  با عنایت به اینکه اکثر رانندگان در داخل خودرو استراحت ویا به تعبیری زندگی می نمایند  می توان با نوسازی خودروها ، سفری راحتربرای آنان مهیا و خستگی رانندگان راکمتر نمود . مجهز 
شدن خودروها به محل استراحت ، سیستم کولرو امکانات رفاهی ، بی تردید کیفیت خواب را مطلوب و زمان سفر را شادابتر خواهد نمود .          

5-2-2- پیشنهادات برای تحقیقهای آینده

از آنجا که هر تحقیق دارای محدودیت زمانی ومکانی مشخص است ضروری به نظر می رسد که تحقیقات بیشتری در این زمینه انجام گیرد لذا موارد زیر برای  تحقیق های آینده پیشنهاد می گردد:
1-    نتایج نظرسنجی ها در مورد فاکتورهای تحقیق در آزادراهها و سایر محورهای برون شهری  با آمارگیری های میدانی مقایسه شود.
2-    به تفکیک ساعت تصادف ، مدت زمان سفر، نوع غذاو زمان صرف آن ، شغل ، جنسیت و سن راننده نظرسنجی شود خصوصا از رانندگانی که به دلیل خواب آلودگی تصادف نموده اند فراموش نکنیم با گذشت زمان ممکن است بعضی ازوقایع از ذهن راننده پاک شود .
3-    مبحث اختلالات خواب رانندگان بسیار وسیع و دارای حوزه تحقیقاتی فراوان در رشته های متفاوت می باشد پیشنهاد می گردد :  از تحقیقات و نظریات متخصصان امر ، خصوصا پزشگان در این راستا استفاده گردد .   

محدودیت های تحقیق

از محدودیتهای این پژوهش : 
1 - عدم دسترسی به رانندگانی است که تصادف منجر به فوت و جرح داشته اند .
2 – احتمالا تعدادی از رانندگان از درج سابقه تصادف خود ناشی از خواب آلودگی نگران هستند و در صورتی که الکل ، مواد مخدر یا دارو استفاده می کنند نظری مغایر با واقعیت اظهار خواهند نمود . 
3 – جنبه های قانونی و مستندات کارشناسی تصادفات محدود بوده و کارشناسان بیشتر به علل تامه تصادفات که تعیین فرد مقصر حادثه است می پردازند و ممکن است از سوی تعدادی هرچند اندک علل واسط انسانی ( خستگی و خواب آلودگی راننده )  درهنگام ترسیم کروکی نادیده گرفته شود .